เข้าอยู่วัดร้างตระพังจิก จุดเริ่มต้นของสวนโมกข์
type: Event
comment: คณะอุบาสกธรรมทาน ๔-๕ คนออกสำรวจหาที่ ~เดือนกว่า เลือกวัดร้างตระพังจิก (นายเที่ยง นายกวย เป็นผู้รู้ที่ ไปดูครั้งเดียว 'เห็นว่าพอใช้ได้ก็เอาเลย'); ลุงเที่ยง (ช่างไม้) กับตากวยช่วยกันสร้างเพิงจากต่อจากหลังคาสังกะสีหลังพระพุทธรูป ๒ วันเสร็จ นอนแคร่กระดาน พื้นดิน + ตู้หนังสือ ๒ ชั้นรูปทรง 'เหมือนโลงศพ'; ไม่ประกาศให้ใครรู้นอกจากชาวคณะธรรมทาน 'เป็นเรื่องไม่เปิดเผย เป็นเรื่องส่วนตัว' (QA หน้า 172, 177)
confidence: 0.95
needs review: false
general description: ๑๒ พฤษภาคม ๒๔๗๕ เพิงพักสร้างเสร็จในสองวัน นอนแคร่กระดานบนพื้นดิน หลังเดินทางกลับจากกรุงเทพฯ ถึงพุมเรียงเมื่อ ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๗๕ เพื่อ 'ทำงานตามอุดมคติ' พระเงื่อม อินฺทปญฺโญ เข้าอยู่ในวัดร้างตระพังจิกเมื่อวันที่ ๑๒ พฤษภาคม ๒๔๗๕ — จุดเริ่มต้นของสวนโมกขพลาราม คณะอุบาสกธรรมทาน ๔-๕ คนใช้เวลาเดือนกว่าออกสำรวจหาสถานที่ โดยมีนายเที่ยงและนายกวยเป็นผู้รู้จักที่ ไปดูเพียงครั้งเดียว 'เห็นว่าพอใช้ได้ก็เอาเลย' ลุงเที่ยงซึ่งเป็นช่างไม้กับตากวยช่วยกันสร้างเพิงพักต่อจากหลังคาสังกะสีหลังพระพุทธรูป สองวันก็เสร็จ ท่านนอนบนแคร่กระดานพื้นดิน ปีเดียวกันนั้น นางเคลื่อน พานิช มารดา ทำพินัยกรรมมอบเงิน ๖,๓๗๘ บาท ตั้งเป็นทุนต้นตระกูลพานิช ใช้ดอกผลบำรุงสวนโมกข์และคณะธรรมทาน เดือนกรกฎาคมคณะธรรมทานตั้งขึ้นอย่างเป็นกิจจะลักษณะ เปิดบ้านหลังหนึ่งเป็น 'ห้องธรรมทาน' มีเทศน์ทุกวันพระ และเดือนสิงหาคมท่านเริ่มเขียน 'ตามรอยพระอรหันต์' — งานเขียนชิ้นแรก ๆ จากสวนโมกข์
has beginning date: d-evt-2475-suanmokkh-founded
has or had participant: person-buddhadasa
is associated with place: place-trapangchik

d-evt-2475-suanmokkh-founded
type: Date
expressed date: พ.ศ. 2475
normalized date value: 1932-05-12

person-buddhadasa
type: Person
birth date: 1906-05-27
has or had agent name: aname-buddhadasa-01
has or had agent name: aname-buddhadasa-02
has or had agent name: aname-buddhadasa-03
has or had agent name: aname-buddhadasa-04
has or had agent name: aname-buddhadasa-05
has or had agent name: aname-buddhadasa-06
has or had agent name: aname-buddhadasa-07
has or had agent name: aname-buddhadasa-08
has or had agent name: aname-buddhadasa-09
has or had agent name: aname-buddhadasa-10
has or had agent name: aname-buddhadasa-11
has or had agent name: aname-buddhadasa-12
has or had agent name: aname-buddhadasa-13
history: 'กินข้าวสุกอย่าให้เสียข้าวสาร ทำงานอย่าให้เสียแรง' — 'ผมช่วยรักษาของเก่าอย่างนี้หลายอย่าง เอามาเขียนเป็นลายลักษณ์อักษร อธิบายให้เห็นประโยชน์' (หน้า 711)
history: 'งามอยู่ที่ผี ดีอยู่ที่ละ พระอยู่ที่จริง'
history: 'ชินวาทก์' บทวิพากษ์ (ปฏิทินชีวิต ๒๔๗๖)
history: 'ทุรโลการมณจิต' เรื่องปรารภโลก — ส่วนใหญ่เขียนคนเดียวใช้หลายนามปากกา (หน้า 244)
history: 'ผมไม่เชื่อเรื่องหมอดูมาแต่ไหนแต่ไรแล้ว จนเป็นนิสัย' (หน้า 89)
history: 'สังคายนาแต้มหัวตะ' (คำล้อของ ร.๕): สังคายนาไทยแค่ตรวจตัวอักษร ค/ต ไม่แตะเนื้อความ — ต่างจากพม่าครั้งที่ ๖ ที่วินิจฉัยข้อความจริงแต่ 'ไม่ไปแก้ของเก่าเลย เขียนบันทึกพิมพ์ไว้ท้ายเล่ม — นี่ดี ทำอย่างนี้ดี'; ตัวอย่างที่ไทยไม่กล้าแตะ: อตมฺมยตา ยังปรากฏเป็น อต/อค/อก ปะปนกัน; ท่านถ่อมตนปิดท้าย: 'ผมไม่ได้รอบรู้พระไตรปิฎกอะไรนักหนา เพียงแต่ว่าตั้งใจรวบรวมข้อความ...เพียงเลือกเก็บเอาตามที่พอใจ' (หน้า 504-505)
history: 'สังฆเสนา' แบบนักรบเพื่อธรรม
history: 'สิริวยาส' โคลงกลอน
history: 'อินฺทปญฺโญ' และ 'ธรรมโยธ' เขียนเรื่องวิพากษ์ (ถูกด่าเรื่อย)
history: 'โชคมันดีอยู่หน่อยที่มันไม่ไปสนใจเรื่องเพศ ถ้าไปสนใจเรื่องเพศคงเสร็จไปนานแล้ว คงไม่มีสวนโมกข์อย่างทุกวันนี้' (หน้า 131)
history: กลอนล้อสุนทรภู่: 'สุนทรภู่ เขากลอนดี เพราะมีเหล้า...ส่วนเราเหล้าไม่มี มีแต่น้ำ จะปลุกปล้ำเท่าไร กลอนไม่ดี' (ไม่นิยมสุนทรภู่เพราะเหล้า-ผู้หญิง); นิราศที่ตั้งใจแต่งจริงมีแต่ 'นิราศลพบุรี' (แต่งให้คุณสัญญาคนพาไปเที่ยว) (หน้า 436-437)
history: กลไกสติ-สัมปชัญญะ-ปัญญา (คำอธิบายเฉพาะของท่าน): 'สติเป็นพวกสมาธิ สัมปชัญญะเป็นพวกปัญญา — พอมีอารมณ์มากระทบ สติระลึกถึงความรู้ (ญาณ) แล้วเอาปัญญามายืนคุมเชิงต่อหน้าอารมณ์ นั่นคือสัมปชัญญะ; ถ้าไม่มีสติ ปัญญามหาศาลอย่างไรก็เป็นหมันหมด ถ้าไม่มีปัญญา สติก็เหมือนไม่มีอาวุธ' — 'ซึ่งในโรงเรียนนักธรรมไม่ได้สอน' (QA หน้า 678-684)
history: การจำแนกสำนวนคัมภีร์: 'วินัยก็สำนวนอย่างนี้ สุตตันตะก็อย่างนี้ อภิธรรมก็อย่างนี้ อย่างน้อย ๓ รูปแบบไม่เหมือนกัน...พลิกหลาย ๆ ครั้งเข้าก็แยกออก มันรู้ขึ้นมาเองเพราะมันชิน'; เคล็ดเดียวของการแตกฉานบาลี: 'ไม่มี มีแต่ว่าทำมันเรื่อยไป' + ความรู้รอบตัวเรื่องบ้าน ๆ เรือน ๆ ช่วยยุติคำแปล (หน้า 489-490)
history: การฉันอาหาร-ปัจจเวกขณ์: คติ 'พิจารณาเหมือนกินเนื้อลูกในทะเลทราย' ที่เขียนไว้ 'เขียนสำหรับพระบวชใหม่หรือเริ่มต้นปฏิบัติ'; ตัวท่านปัจจเวกขณ์ 'บางโอกาสไม่ได้ทำ...บางทีก็ปัจจเวกขณ์อย่างศึกษา ให้รู้เรื่องเอามาแต่งหนังสือ ไม่ได้ทำเป็นระเบียบตายตัว'; ยอมรับว่าก่อนสวนโมกข์ 'ฉันอร่อยและฉันมาก ฉันตามพอใจ ไม่มีการห้ามล้อ พอออกมาอยู่สวนโมกข์จึงฉันแบบมีการห้ามล้อ'; วัยชราฉันน้อยมาก 'ประมาณสัก ๔-๕ ช้อน อุจจาระวันละช้อน แล้วมันก็อ้วนอย่างนี้ ร่างกายวิปริต'; ของถูกปาก 'เปลี่ยนเรื่อย ตามธรรมชาติ' (ปีหนึ่งฉันผักมาก ปีถัดมาไม่ฉัน) หลัก ๆ คือน้ำพริกคลุกข้าว ผัก ปลาเค็ม; เคยทดลองฉันเจ (สะดวกช่วงมหาจุลอยู่ เพราะมหาจุลปฏิญาณกินเจ) ฉันผลไม้ล้วนไม่กินข้าว (เผือก มัน กล้วย มะละกอ — 'อุจจาระไม่เหม็นเลย') ฉันของหวานล้วน 'อยู่ไม่ได้ ๒-๓ วันก็จะตาย' (QA หน้า 665-667)
history: การถือวินัยส่วนตัว (ตอบตรง ๆ ราย-ข้อ): ๒ ปีแรกที่สวนโมกข์ไปลงปาฏิโมกข์ที่วัดโพธาราม; ปลงอาบัติตามแบบมหานิกาย (ไม่ระบุสิกขาบท); ไม่เคยต้องอาบัติสังฆาทิเสส (สวนโมกข์ยุคแรกก็ไม่มี); พินทุผ้า 'ทำมาตั้งแต่แรกบวชเลย เดี๋ยวนี้บางทีก็เผลอ'; ลงอุโบสถ 'ไม่เคร่ง แต่มันไม่เคยขาด'; เคารพตามอาวุโส 'พยายามถือ — มันเป็นมรรยาทของมนุษย์ด้วย ไม่ใช่วินัยอย่างเดียว'; รักษาบาตร 'ทำก็มี ไม่ได้ทำก็มี'; ขุดดินตัดหญ้า 'เคยทำเล็ก ๆ น้อย ๆ เพื่อเป็นตัวอย่าง เดี๋ยวนี้ไม่มีแล้ว' (หน้า 635-639)
history: การนอน: สีหไสยาสน์ 'เคยลองแล้วทั้งนั้น ทำจนเป็นนิสัย นอนตะแคงขวาสบาย'; กำหนดเวลาตื่น 'เคยตื่นตรงเผงไม่ผิดแม้แต่นาทีเดียวหลาย ๆ ครั้ง จนเป็นธรรมดา อธิบายไม่ได้ แต่ไม่พ้นจากธรรมชาติ'; 'นอนเหมือนตื่น' = สำนวน หมายถึงหลับด้วยสติ-ตื่นด้วยสติ หัวท้ายติดต่อกัน; สมัยหนุ่มนอน ~๖ ชั่วโมง แก่แล้วน้อยลง ('คนชราออกกำลังน้อย หลับอิ่มง่ายขึ้น'); ไม่เคยกังวลงานจนนอนไม่หลับ 'ปาฐกถาสำคัญมันเตรียมไว้ก่อนหลายวันแล้ว' (นอนไม่หลับเฉพาะผิดที่/ที่เปิดให้คนเห็น เช่นห้องรับแขกวัด); ที่มาหมอนไม้สวนโมกข์: คิดทำกันตอนอบรมธรรมทูต จากบาลี 'หนุนท่อนไม้ แล้วมารจะไม่รบกวน' + ธรรมเนียมอินเดีย/กษัตริย์ลิจฉวีหนุนเพื่อเข้มแข็งอย่างนักรบ; บั้นปลายไม่ค่อยใช้แล้ว 'มันไม่มีแบบอะไรที่ตายตัว เอาตามสบายอย่างง่ายที่สุด ไปจำกัดตายตัวอย่างนั้นอย่างนี้ ยิ่งบ้าใหญ่' (หน้า 662-664)
history: การระเหิดพลังงานเพศ (sublimation): 'เป็นไปโดยอัตโนมัติ ไม่ได้มีแผนการณ์ — ทำงานที่เราชอบหามรุ่งหามค่ำ พลังงานที่รุนแรงทางนั้นมันก็ลด เอาแรงทางเพศมาใช้ทางสติปัญญา'; ต้องมีงานที่ 'หลงใหลขนาดเป็นนางฟ้า' ยกอุปมาบาลี 'พระไตรปิฎกชื่อวาณี เป็นนางฟ้าเกิดจากดอกบัวคือพระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้า จงมารึงรัดจิตใจของข้าพเจ้า' = 'ไปแต่งงานกับนางฟ้าเสีย (หัวเราะ) สมรสกับนางฟ้ากล่าวคือพระไตรปิฎก'; ยกตัวอย่างนายหวอด (คนเล่นนกเขา-ปลากัด-ไก่ชนใกล้วัดเวียง หายใจเป็นนกเขาจนไม่มีลูกเมีย) = ภวตัณหา/รูปราคะดึงจนลืมกามตัณหา 'นักค้นคว้านักประดิษฐ์ตัวยงก็น่าจะเป็นแบบนี้ — เป็นเรื่องมานะกับสมาธิ ไม่ใช่ปัญญาสูงสุด'; เคยศึกษาหลักโยคีเรื่องผันพลังงานเพศ 'โดยหลัก ไม่เคยโดยรายละเอียด' และยืนยันจากประสบการณ์ว่าอาหารบางอย่างกระตุ้นกามจริง (ฟักทองสุกแก่จัด ขนุนสุก ละมุดสุก — ตรงกันทั้งตำราโยคีและไสยศาสตร์ไทย); นิยามกามคุณ: 'ค่าจ้างของธรรมชาติ ไว้หลอกจ้างสัตว์ที่มีชีวิตให้สืบพันธุ์แค่นั้นเอง...ไปติดเบ็ดแล้วทำตามความต้องการของพรานเบ็ดโดยธรรมชาติ' (หน้า 650-654)
history: การวิจารณ์ศาสนาในสังคม: กลุ่มแรกที่โจมตีก่อนคอมมิวนิสต์ไม่ชัดเจน; ความเข้าใจผิดหลัก ๆ ที่ท่านแก้: 'สันโดษทำให้คนไม่ทำงาน'=เข้าใจผิด, โชเปนเฮาเออร์มองพุทธเป็น pessimism 'มองไม่รอบคอบ' — ที่ถูกคือ 'พุทธศาสนามองโลกในแง่ที่เป็นไปตามเหตุตามปัจจัย แก้ไขให้ดีก็ได้' (หน้า 591-592)
history: การอ่านพรรษาที่ ๓: ไทยเขษมรายเดือน โคลงกลอนครูเทพ (เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี) หนังสือหลวงวิจิตรวาทการ น.ม.ส. และวารสารพุทธศาสนาภาษาอังกฤษที่ธรรมทาสบอกรับ (มหาโพธิ, บริติชบุดดิสต์ ฯลฯ แต่ตอนนั้นความรู้ภาษาไม่พอ อ่านข่าวเสียมากกว่า) (หน้า 115-116)
history: การเข้าเงียบ (ปฏิสัลลีนวิหาร): ทดลองตามแบบพระพุทธเจ้า ('๓ เดือนบ้าง หลายสัปดาห์บ้าง ไม่พบใคร อาหารวางไว้ในที่กำหนด') — ครั้งยาวทำครั้งเดียว 'เป็นเดือน ๆ แต่พูดไม่ได้ว่าหลายเดือน' นอกนั้นช่วงสั้น ๕-๗ วัน ของดบิณฑบาตให้พระเณรเอาอาหารมาวางไว้; เมนูช่วงเข้าเงียบ = ข้าวคลุกแกง (ข้าวสุกคลุกเนื้อปลาบดในอ่างใหญ่ หยอดแกง ปะหน้าผักหอมเช่นโหระพา) '(หัวเราะ) พูดแล้วยังน้ำลายไหล อร่อยกว่าฉันธรรมดา'; ช่วงเข้าเงียบ 'เขียนหนังสือก็มี ไม่เขียนก็มี นั่งเพ้อ ๆ ใจลอยไปก็มี' ทดลองสมาธิหลายแบบทั้งตามพระบาลีและ 'แบบฟรี แบบตามสบายใจ มีผลเหมือนกัน' (หน้า 673-675)
history: การเปลี่ยนแปลงการปกครอง ๒๔๗๕ ในสายตาท่าน: รู้ข่าวจากหนังสือพิมพ์+จดหมายเพื่อนพระจากกรุงเทพฯ ('เขียนเล่ามาอย่างไม่รู้ว่าเขาทำอะไรกัน'); ธรรมทาสเกณฑ์ให้เทศน์หนึ่งกัณฑ์ว่า 'ประชาธิปไตยน่ะเข้ารูปเข้ารอยกันกับหลักพระพุทธศาสนา...เหมือนกับการปกครองสงฆ์' (ชาวบ้าน 'ฟังถูกไม่กี่คน'); ท่าทีส่วนตัว 'ไม่มีความคิดว่าเห็นด้วยหรือไม่เห็นด้วย จำเป็นจะต้องยอมรับสภาพสถานการณ์'; เคยไปฟังปาฐกถา 'ปาร์เลียเม้นต์ในประเทศอังกฤษ' ของ น.ม.ส. ที่สามัคคยาจารย์สมาคม 'ฟังครั้งแรก ฟังไม่เข้าใจ' (หน้า 586-589)
history: ก่อนบวช ศึกษาธิการอำเภอเคยพูดปาว ๆ ชวนเป็นครูประชาบาล เงินเดือน ๑๒ บาท (จากอัตราปกติ ๘ บาท) — ไม่เอา 'ทำงานที่บ้านมันได้ประโยชน์มากกว่า...เราก็ไม่มีหัวทางราชการ' (หน้า 171)
history: ก่อนบวชเริ่มตั้งข้อสงสัย วิพากษ์การอธิบายตีความธรรมะ (ความหมายพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ทาน ศีล นรกสวรรค์) 'อยากให้มันชัดเจนกว่านั้น ให้มันเป็นเรื่องชีวิตเดี๋ยวนี้' แต่ยังไม่วิพากษ์คณะสงฆ์ (หน้า 80-81)
history: ก่อนไปกรุงเทพฯเคยคิดว่า 'พระอรหันต์เต็มไปทั้งกรุงเทพฯ' พอไปพบจริงจึงผิดหวัง เห็นพระเณรไม่ค่อยมีวินัย พระปักษ์ใต้เคร่งเรื่องเงินทองกว่ามาก (หน้า 110-111, 115)
history: ของเล่นวัยหลัง: ย้ายจอมปลวกมาจัดแถวทำโต๊ะ, เลี้ยงปลาดิสกัสปอมปาดัวร์ (คุณประยูรเอามาให้ คู่ละ ๔,๐๐๐ บาท) เคย 'นั่งดูปลาวันทั้งวัน', นกกาฮัง ('นกเงือกฉลาดที่สุด...โยนของให้รับ ไม่เคยพลาด'), นกยูงตัวละ ๓ บาท (สุดท้ายปีกหักโดนเสือดำกิน), กล้วยไม้ฟ้ามุ่ยจากเจ้าราชภาคินัยเชียงใหม่ (พิสูจน์ว่าเลี้ยงภาคใต้ได้); 'ของเล่นตอนแก่เดี๋ยวนี้ ก็คือ...การคิดถึงอะไรแปลก ๆ ยาก ๆ คิดอะไรใหม่ ๆ' ปัญหาสันติภาพโลก 'สิงสถิตในใจผมอยู่ตลอดเวลา' (หน้า 434-448, 454)
history: คณะปฏิสังขรณ์/การเมืองคณะสงฆ์: ไม่ได้ร่วมทั้งความคิดและการกระทำ แต่ยอมรับตรง ๆ 'ถ้าเวลานั้นผมอยู่ที่นั่นน่าจะเอากับเขาด้วยก็ได้ ก็เรามีความคิดก้าวหน้าอยู่'; พ.ร.บ. ๒๔๘๔ 'ไม่รู้สึกเลย แทบจะไม่ได้สนใจจนออกมาแล้ว' (ผลพลอย: ถูกตั้งเป็นองค์การเผยแผ่ฯ); การเปลี่ยนเป็น พ.ร.บ. ๒๕๐๕ ท่านมองว่า 'เป็นการดิ้นรนฝ่ายธรรมยุต' ย้อนกลับหาแบบ รศ.๑๑๒; คดีพระพิมลธรรม: 'มันไม่ได้เสียหายเฉพาะมหานิกาย มันเสียหายต่อพระศาสนาโดยส่วนรวมด้วย...รู้สึกจะไม่คุ้มเลย' (หน้า 588, 592, 597-598)
history: คลังคัมภีร์ค้นคว้า: พระไตรปิฎกบาลี ๔ ชุด + อรรถกถาครบเท่าที่จำเป็น + ฉบับอักษรพม่า (ของขวัญจากฉัฏฐสังคายนา — 'สมบูรณ์กว่า' ของไทย เช่น อทุติโย/อตฺตทุติโย) + ฉบับแปลอังกฤษ Pali Text Society และ The Sacred Books of the Buddhist + ดิกชันนารีบาลี PTS (มีตั้งแต่ก่อนตั้งสวนโมกข์) + ดิกชันนารีสันสกฤต ('คำบางคำต้องแปลงเป็นสันสกฤตจึงได้คำแปลที่ดี'); 'พระไตรปิฎกจีน' ที่อาซิ้มถวายที่จริงเป็นชุดวินิจฉัย-อรรถกถาจีน ไม่ใช่พระไตรปิฎก (คุณช้างเคยช่วยอ่านให้ฟัง); ชุดฆราวาส: The Great Books of the West ๕๖ เล่ม (คุณเรียมซื้อให้ 'ยาวตั้งวา' ใช้ดูว่าฝรั่งคิดอย่างไร), Illustrated Encyclopedia of Mankind ๒๐ เล่ม, สวามีวิเวกานันทะชุดใหญ่จากเจ้าคุณลัดพลีฯ, เซนของซูซูกิ+Charles Luk (หมอประพันธ์ให้), ตอลสตอยชุดสมบูรณ์ (ของพระกวง), หนังสือเพศศึกษา-กามสูตร ('ไว้เปรียบเทียบ...มนุษย์มันเคยคิดเรื่องอะไรที่จะทำให้ดีที่สุด') (หน้า 469-476)
history: ความพอใจในชีวิต-การวัดตัวเอง: 'เท่าที่ทำมานี้ พอคุ้มค่าข้าวสุกแล้ว เหลือต่อไปนั้นเป็นผลกำไรเหลือเฟือ'; **ไม่วัดตัวเองด้วยมรรคผล**: 'ผมไม่เหมือนคนอื่นหรอก ไม่ได้วัดว่าตัวเองจะเป็นโสดาบัน สกทาคามี อนาคามี หรืออรหันต์ ไม่วัดและไม่พยายามจะกำหนด เพียงแต่ว่ามีความทุกข์เหลืออยู่หรือไม่ คอยดูอยู่'; ถามว่าทุกวันนี้มีทุกข์ไหม: 'ต้องพูดว่าไม่มี แต่ถ้าพูดว่าไม่มี ก็กลายเป็นอวดอุตริมนุสสธรรม (หัวเราะ)...เรายังเชื่อว่าอาจจะมีความอยากอย่างอื่นที่ไม่เคยมี โผล่มาวันใดวันหนึ่ง จึงระมัดระวังไม่ทำอะไรโดยการอยาก ทำด้วยเหตุผลของสติปัญญา' (หน้า 689)
history: ความหมายของ 'ฉีกพระไตรปิฎก' ที่ถูกเข้าใจผิด: 'ปลดออก ระงับเสีย สำหรับเมื่อจะแสดงแก่คนชนิดไหน — คนพื้นฐานไม่ต้องฉีกออก แต่ถ้าจะแสดงแก่นักวิทยาศาสตร์แท้จริง ต้องปลดออกเสีย ๖๐% เหลือ ๔๐%...เหลือแต่เพชรเหลือแต่ทองคำ' และยืนยัน 'ไม่ได้ไปแตะต้องฉบับไหนโดยตรง' (หน้า 496-497)
history: ความหวังตอนตั้งสวนโมกข์: 'สิ้นหวังที่จะได้อะไรจากกรุง ก็หวังจะได้อะไรจากในป่า...ไปตายเอาดาบหน้า' สอบเปรียญ ๔ ตกไม่ใช่ปม 'เรารู้สึกว่าเราเหลวไหลเอง' (หน้า 203)
history: ความแก่: รู้สึกแก่ทางร่างกายเมื่ออายุ ~๖๕ ('เริ่มรู้จักเป็นหวัด ความอดทนต่อดินฟ้าอากาศอ่อนลง') 'แต่จิตไม่แก่ ส่วนของจิตล้วน ๆ คือความนึกคิดไม่แก่ มันจะยังหนุ่มขึ้นเสียอีก'; โรคประจำตัว: ท้องผูกแล้วเลือดออกแบบริดสีดวง เป็นมาตั้งแต่อายุ ๒๐ (หอยแครงกระตุ้น 'ฉันไม่กี่ตัวจะมีอาการ' แก้ด้วยยาญี่ปุ่นตราคนดำ); เจ็บหนักสุดสมัยหนุ่มแค่ไข้มาลาเรีย ๒-๓ วัน (หน้า 707-708)
history: งานครูบาอาจารย์อดีตที่ยังศึกษาตลอด: นวโกวาท ธรรมวิภาค ธรรมวิจารณ์ ของสมเด็จกรมพระยาฯ ('ท่านต้องอธิบายอย่างนั้นเพราะสมัยนั้นมันมีเท่านั้น เรื่องภาษาคนภาษาธรรมไม่มีวี่แววในความรู้สึกนึกคิดของท่านเลย'); เคยเอางานสมเด็จพระวันรัต (พลับ, ฝ่ายอรัญวาสี ร.๔-๕) ลง พุทธสาสนา หลายตอน; ใช้ 'อภิธานัปปทีปิกา' (สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวรฯ ชำระ) เป็นคลังไวพจน์ 'ได้รับประโยชน์มาก...แต่พวกอภิธรรมไม่ได้รับประโยชน์จากหนังสือนี้แม้แต่นิดเดียว เขามีหน้าที่จะนั่งนับเม็ดมะขาม' (หน้า 519-520)
history: งานที่ยอมรับว่า 'พลาด ~๑ เปอร์เซ็นต์': เคยเทศน์เรื่องตายแล้วเกิดแบบสัสสตทิฏฐิตามแบบโรงเรียนนักธรรม (การศึกษาพระไตรปิฎกโดยตรง 'ช่วยให้เรารู้ว่านั่นมันผิดแล้ว' จึงเลิกสอน) และเคยใช้คำ 'วิปัสสนาคือวันคืนแห่งการคิด' — ที่ถูกคือ 'การดูความจริงของธรรมชาติ...เตรียมจิตให้ดู ดูแล้วเห็นเอง' (หน้า 332)
history: งานอดิเรกสมัยเรียนบาลีกรุงเทพฯ (~๒๔๗๓-๗๕): เที่ยวเดินดูวัด-ถ่ายรูปทั้งวันกับพระครูชยาภิวัฒน์ผู้วางแผนเส้นทาง; กล้องแรก 'โกดัก เวสต้า' ๑๒ บาทจากเวิ้งนครเขษม ล้างอัดรูปเอง เคยถ่ายเมฆอย่างเดียวนับพันภาพ (เลิกเล่นกล้องเด็ดขาด ~๑๕ ปีก่อนสัมภาษณ์ ตอนหลังพระบุญชูช่วยทำแทน); เล่นพิมพ์ดีด แผ่นเสียง (เรียนภาษาด้วยลิงกัวโฟน) วิทยุ ในกลุ่ม 'พระอุตริ' ไม่กี่องค์ (หน้า 129-132)
history: งานเขียนจริงจังชิ้นท้ายสุด = 'สมเด็จในความรู้สึกของข้าพเจ้า' (๑๒ มิ.ย. ๒๕๑๖) (หน้า 251)
history: งานเผยแผ่กับการลดกิเลสไม่ขัดกัน: 'การที่จะต้องพูดนั่นแหละทำให้ต้องระมัดระวังมากขึ้น กลับเป็นผลดี'; เคล็ดการเรียน (ยืนยันจนบัดนี้): 'ถ้าอยากจะรู้เรื่องอะไร จงตั้งต้นการศึกษาเหมือนอย่างว่าเราจะไปเป็นครูเขาในเรื่องนั้น แล้วจะรู้ดีจนเกินพอ'; เรื่องฝังใจ: สวามีวิเวกานันทะไปเผยแพร่ที่อเมริกาได้รับต้อนรับอย่างยิ่ง 'กลับมาร้องไห้ว่าเป็นเรื่องเสียหายแก่จิตใจ เพราะมันทำให้ดีใจ — การไปหลงใหลกับผลสำเร็จคือความเลวทรามอย่างหนึ่ง เลยไม่กล้าคิด' (หน้า 687-688)
history: จีวรยุคแรกสวนโมกข์ย้อมแก่นขนุนค่อนข้างดำ (ตามแบบพระพุมเรียงรุ่นเก่า เช่น อาจารย์เหม็น อาจารย์ทุ่ม พระใบฎีกาแช่ม) ผ้าขาดปะเองเย็บเอง — ตอนหลังเลิกย้อมดำเพราะเห็นว่า 'มันเล่นละคร แกล้งย้อมดำอวดคน' (หน้า 187)
history: จุดค้นพบสำคัญ — ปฏิจจสมุปบาทไม่ข้ามภพข้ามชาติ: ยุคแรก 'ก็ยังสอนอย่างเดิม' ตามอรรถกถา/วิสุทธิมรรค (คร่อมสามชาติ) มาสะดุดเมื่อค้นพระบาลีมากขึ้น — 'เราก็มีตัณหาวันละหลาย ๆ หน จะไปคาบเกี่ยวกันตั้งชาติชนิดเข้าโลงทีหนึ่งอย่างไรได้'; สรุป: ชาติมี ๒ ความหมาย ทางกายเกิดครั้งเดียว แต่ 'ชาติที่เกิดจากตัณหาอุปาทานมีทุกคราวที่เกิดตัณหา...เกิดผลุงขึ้นมาเป็นตัวกูของกู' — **'เราเลยพบหลักที่เรียกว่าภาษาคนภาษาธรรมเพราะเหตุนี้'**; ยกแบบข้ามชาติไว้ 'เพื่อส่งเสริมศีลธรรม' แบบไม่ข้ามชาติไว้เป็นปรมัตถ์; ใช้เวลาขบ ~ครึ่งอายุสวนโมกข์ (~๒๕ ปี) 'เดี๋ยวนี้มันกลายเป็นย้ำเหมือนตอกตะปู...ต้องมีสติกั้นกระแสปฏิจจสมุปบาท...นี้เป็นวิทยาศาสตร์อย่างยิ่ง' (หน้า 514-519)
history: ฉายา 'อินฺทปญฺโญ' เชื่อว่าพระจุล จนฺทาโภ ครูนักธรรมเป็นผู้คิดให้ (หน้า 100)
history: ชีวิตปฏิบัติธรรม-ไม่มีจุดหักเห: ยืนยันว่าไม่มีช่วงเปลี่ยนแปลงใหญ่หรือประสบการณ์พิเศษแบบเกจิอาจารย์ 'มันมาทีละนิด ๆ เหมือนต้นไม้งอกขึ้นทีละนิด ไม่รู้ว่ามันตรัสรู้เมื่อไร'; วัดความก้าวหน้าด้วยอุปมาบาลี 'ด้ามเครื่องมือสึกไปทุกวันแต่ไม่รู้ว่าสึกวันละเท่าไร' รู้แต่ว่าสิ่งไม่พึงปรารถนาลดลง เช่นกลัวผีน้อยลงจนไม่กลัวเลย; บทความ 'สมัยโน้นเมื่อเรายังเที่ยวหาอัตตา' (๒๔๘๓) เขียนสำหรับชีวิตทุกคน ไม่ใช่อัตชีวประวัติ ตั้งชื่ออย่างนั้น 'เพื่อให้มันสะดุด' (หน้า 603-605)
history: ชื่อทางการของสวนโมกข์คือ 'วัดธารน้ำไหล' ซึ่งปัจจุบันแทบไม่มีใครรู้จัก
history: ชื่อเดิม 'เงื่อม': เซ็นชื่อเงื่อมมาแต่แรก 'ผมชอบที่มันแปลไม่ได้' ชาวบ้านออกเสียงเพี้ยนเป็นเนื่อม/เหงื่อม สมเด็จวัดเทพศิรินทร์เรียก 'เงื้อม' (หน้า 186)
history: ตอบข้อกล่าวหา 'เป็นนักปรัชญา ไม่ใช่นักศาสนา': 'ผมสอนอยู่ทุกวันว่าพุทธศาสนาไม่ใช่ปรัชญา เป็นวิทยาศาสตร์ กฎเกณฑ์ของธรรมชาติด้านจิตด้านวิญญาณ — ปรัชญาเป็นเรื่องคำนวณ ธรรมะเห็นแจ้งโดยพ้นการคำนวณ ถ้าต้องคำนวณอยู่ยังไม่ใช่รู้แจ้งในพุทธศาสนา'; เคยถกเรื่อง 'ปรัชญา≠philosophy' ในวงสนทนาบ้านสวามีสัตยานันทปุรี (นาคะประทีปมาแทบทุกครั้ง เสฐียรโกเศศมาเป็นครั้งคราว ท่านไปกับเจ้าคุณลัดพลีฯ เสมอ ไม่เคยไปเองตามลำพัง); กาลามสูตร: 'ไม่ให้เชื่อ แต่เราต้องใช้มันทั้ง ๑๐ อย่าง — เป็นเรื่องผ่าน แต่ไม่ยุติตามนั้น' (หน้า 690-692)
history: ตอบข้อสงสัย 'ไม่ครองเรือนจะรู้ทุกขสัจได้อย่างไร': 'ทุกทีที่เราอยากอย่างบ้า ๆ มันทรมานใจ นั่นแหละทุกขสัจ' ไม่ต้องเรียกชื่อบาลี; วาทะ 'อาจารย์ของพระพุทธเจ้าชื่อนายคลำ' (เรียนจากการคลำ-ลองผิดลองถูกโดยธรรมชาติ) 'ยังยืนยันอยู่บัดนี้'; คำถามเกิดมาทำไม — ไม่รู้ตั้งแต่เด็กจนบวชจนเป็นครู 'มันเพิ่งรู้เมื่อมีสวนโมกข์แล้ว ศึกษาธรรมะในชั้นลึกมากเข้า ๆ' (หน้า 614-616)
history: ตอบข้อสังเกต 'ทิฏฐิกล้า ไม่ฟังใคร เพราะไม่มีครู': 'ผมถือความถูกต้องตรงที่มันดับทุกข์ได้ จะต้องไปเชื่อคนอื่นทำไม เราเห็นอยู่เองว่าดับทุกข์ได้หรือไม่ — จะเรียกว่าความเห็นกล้าแข็งก็ได้ ในลักษณะที่ว่าผิดไม่ได้ แต่กล้าแข็งอย่างจองหองอวดดีมันไปอีกอย่าง'; ไม่เคยต้องเลือกระหว่างความสุขใจกับเกียรติ 'เกียรติมันแค่สมมติ เราสนใจของจริง' (หน้า 696-697)
history: ตอบเรื่อง ตามรอยพระอรหันต์ กับตัวเอง: 'มันเขียนเพื่อผู้อื่น เป็นหลักสำหรับคนทั่วไป' ตัวท่าน 'พยายาม' ปฏิบัติตาม; การหัวเราะ: 'หัวเราะ เดี๋ยวนี้ก็หัวเราะ...ถ้ารู้ธรรมะมากขึ้น มันหัวเราะลดลง ก็หัวเราะเป็นนัย ๆ'; ไม่เคยปฏิบัติจนเครียด 'เคร่งกับเครียดมันคนละคำทีเดียว' แต่เคยทำเคร่งเพื่อทดลองดูผล (กินผัก ไม่นอน); เวลาไปกรุงเทพฯ พักบ้านคุณชำนาญฝั่งธน (เรือนพิเศษไว้ให้แขก) 'เรียกว่าอยู่ในสลัม มองดูเข้าไปในเพิงสลัมมีโทรทัศน์' บ้างก็พักพุทธสมาคม/วัด (QA หน้า 646)
history: ตำแหน่งเจ้าอาวาสช่วงบั้นปลาย (บทความ Lotusblätter 3/90, OCR งวด 3): ขอลาออกจากตำแหน่งด้วยเหตุสุขภาพตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๒๘ ทั้งเจ้าอาวาสสวนโมกข์และวัดพระบรมธาตุไชยา — มีการแต่งตั้งผู้ช่วยที่อยู่กับท่านมานาน (บทความเรียกว่า 'Acharn Pho Buddhadhammo') เป็นเจ้าอาวาสสวนโมกข์เมื่อ ๗ กรกฎาคม ๒๕๒๙ ส่วนตำแหน่งเจ้าอาวาสวัดพระบรมธาตุไชยายังไม่ได้รับการปลด
history: ทัศนะ ๒ นิกาย: การเกิดธรรมยุต 'มีส่วนทำให้มหานิกายปฏิบัติดีขึ้น'; สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ เคยมุ่งรวมนิกาย 'แต่ก็ทำไม่สำเร็จ...นี่ต้องเรียกว่ามันเป็นกิเลสของมนุษย์ มานะทิฏฐิ'; พระป่า-พระบ้านสมัยแรกมีสวนโมกข์ 'ต่างฝ่ายต่างพูด' (พระป่าว่าพระบ้านไม่ปฏิบัติ พระบ้านว่าพระป่างมงาย); เกร็ดอวดเคร่ง: ปมนมสด 'ไม่รู้แน่นอนว่าอยู่ในข่ายอาหารหรือเภสัช' (หน้า 595-597)
history: ทัศนะการเรียนบาลี: มูลกัจจายน์เดิม 'ท่องสิ่งที่ไม่รู้เรื่อง...เป็นปี' → สมเด็จกรมพระยาวชิรญาณฯ ปรับเป็นบาลีไวยากรณ์ 'ง่ายขึ้นหลายเท่า แต่แล้วก็ไม่มีใครปรับปรุงต่อมาอีก'; ไม่ชอบวิธีฝรั่ง 'รวบรัดมาก ไม่เรียนถึงรากศัพท์'; 'ทั้งบาลีทั้งนักธรรมมีทางทำให้ง่ายขึ้นอีกมาก แต่จะเอาอำนาจที่ไหนไปทำ' — ทำโดยอ้อมด้วยการแปลให้เห็น จนสมเด็จพระวันรัต (เฮง) เรียกไปสรรเสริญต่อหน้า 'แปลอย่างนี้เหมาะแก่สมัย' (หน้า 508-509)
history: ทัศนะต่อพระพุทธโฆษาจารย์: วิสุทธิมรรค 'แต่งตามเค้าวิมุตติมรรค เพียงแต่เพิ่มเติมตัวอย่างที่เป็นท้องนิทาน...ไม่เห็นมีอะไรแปลก'; เรื่องเผาฉบับเดิม 'มันก็น่าเห็นใจนะ ถ้ามันมีอยู่ ๒ ฉบับแล้ว มันก็ค้านกันตายเลย' ปฏิเสธข้อหานักฉวยโอกาส 'ท่านอาจตั้งใจจะทำให้ดีที่สุด' (หน้า 515-516)
history: ทัศนะต่อพระไตรปิฎกฉบับหลวงแปลไทย (๒๕ พุทธศตวรรษ): 'ยังมีส่วนที่เราไม่เห็นด้วย...แล้วก็เงียบ ๆ เพราะว่ามันเป็นเรื่องอำนาจ' แต่ใช้เทียบเคียงตลอด; สำนวนแปลแบบโรงเรียน 'ถ้าเขียนเป็นสำนวนปัจจุบันก็คงได้ แต่คงจะถือกันว่าไม่ขลัง ถ้าใช้สำนวนตลาด' (หน้า 507-508)
history: ทัศนะต่อฟรอยด์: ทฤษฎีทุกอย่างมาจากเพศ 'มันก็จริงที่สุด แต่มันก็มีขอบเขตอยู่เพียงกามาวจรภูมิ...ฟรอยด์ไม่รู้เรื่องรูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ ไม่รู้เรื่องพระอรหันต์ คำพูดนั้นจึงถูกครึ่งเดียว' (รู้จักฟรอยด์ผ่านวารสารของสวามีสัตยานันทบุรี) (หน้า 578-579)
history: ทัศนะต่อมากซ์: 'ไม่ค่อยได้อ่าน...พอรู้เค้าเงื่อนแล้วก็ตัดบทเลย' เหตุผล: 'มากซ์ไม่เคยศึกษาพุทธศาสนาอย่างถูกต้อง...ไปจัดพุทธศาสนาไว้ในกลุ่มเดียวกับศาสนาอื่น'; โต้คำ 'ศาสนาเป็นยาเสพติด' — 'ศาสนาพุทธนี้ไม่เป็นยาเสพติด แต่กลับจะเป็นเครื่องปราบปรามยาเสพติด เช่นไสยศาสตร์' (หน้า 566-567)
history: ทัศนะมหายานโดยรวม: 'ไม่ค่อยมีอะไรมาก หรือดีกว่าเถรวาท...ถึงจะได้อะไรมาจากมหายานก็ไม่ดีกว่าหรือเหนือกว่าที่เถรวาทมี' — วิเคราะห์ว่ามหายานขยาย ๒ ทาง: ทางต่ำเพื่อรักษาคนด้อยการศึกษาไว้ในวงพุทธ (สวดอมิตาภะ ๘ หมื่นครั้งไปสุขาวดี 'มันก็น่าเห็นใจ...น่าชมเชย') และทางสูง (มัธยามิกะ 'ก็สงเคราะห์เข้าในมัชฌิมาปฏิปทา'); เซนคือผู้ล้อเลียนตอบโต้มหายาน ('อมิตาภะคือจิตเดิมแท้...เซนจึงไม่มีเรื่องสวรรค์สุขาวดี') จุดเด่นเซน=ทำปัญญากับสมาธิควบคู่ 'ซึ่งมาเทียบเคียงดูเดี๋ยวนี้ เห็นได้ว่าระบบอานาปานสติสามารถรับหน้าเผชิญหน้ากับเซนได้'; ยกย่อง 'พระราชวิจารณ์มหายาน' ของ ร.๕ ถวายสมเด็จกรมพระยาฯ ว่า 'เขียนดีมาก...บางทีจะเห็นไปถึงกับว่าน่ากลัวมันจะมาครอบงำประเทศไทย'; ผู้จาริกจีน ๓ แบบ: ยวนฉ่าง=นักศึกษาแท้ ฟาเหียน=นักบันทึกประวัติศาสตร์ (แกม ๆ ไสยศาสตร์) อี้จิง=บันทึกการปฏิบัติ; ปรัชญาจีนอื่นอ่านนิดหน่อย (เหลาจื๊อ จางจื๊อ ขงจื๊อ — รวม 'ลัทธิของเพื่อน' ของพระยาอนุมานฯ); เคยตามพบพระญี่ปุ่นที่มาบวชที่วัดอรุณฯ โดยวานร้านถ่ายรูปญี่ปุ่นที่คุ้นเคยเป็นล่าม; บทสรุปวัยชรา: 'เดี๋ยวนี้เราไม่ต้องการเถรวาท ไม่ต้องการมหายาน ต้องการคำพูดอะไรก็ได้ที่มันพิสูจน์ได้ว่าดับทุกข์ได้ก็พอแล้ว' (หน้า 521-531)
history: ทัศนะสัทธรรมปฏิรูป (ธรรมะปลอม): ตัวอย่างชั้นคัมภีร์ = อาการวัตตสูตร (อิติปิโสวนไปวนมา — เห็นตั้งแต่ก่อนบวช 'อ่านเข้าไปสัก ๒-๓ ใบ โอ๊ย! ไม่ไหว') ชมพูบดีสูตร (ไม่มีในบาลี-อรรถกถาแต่เทศน์กันทุกวัด); กล้าชี้ว่าแม้ในพระไตรปิฎกเอง จันทิมสูตร-อาทิตยสูตร และสูตรแนวสัสสตทิฏฐิ 'น่าจะจัดไว้ในพวกสัทธรรมปฏิรูปด้วยเหมือนกัน' (หน้า 483-485)
history: ทัศนะเชื้อชาติพระพุทธเจ้า (ความเห็นส่วนตัวที่ 'ไม่เหมือนใคร'): น่าจะพันธุ์ออสตราลอยด์ผิวเหลืองแบบชาวเนปาล ไม่ใช่อารยัน/มองโกลอยด์ — คึกฤทธิ์ได้ยินแล้วว่า 'บ้า อะไร ๆ ก็ให้เป็นไทยไปเสียทั้งนั้น'; บั้นปลายวางแล้ว 'พระพุทธเจ้าเป็นชาติอะไรก็ได้...รู้แต่ว่าสอนให้ดับทุกข์ได้อย่างไร' (หน้า 549)
history: ทำ 'ศึกษาธรรมะอย่างถูกวิธี' (ธรรมวิภาคนวกภูมิ) เป็นตัวอย่างตำรานักธรรมแนวใหม่ + เคยเสนอพระเถระให้มีการสอนธรรมะชั้นลึกเลยนักธรรมเอก — 'ท่านก็เห็นด้วย แต่มักจะลงเอยที่ว่าไม่มีคนสอน' (หน้า 330)
history: ที่มา 'สำนวนสวนโมกข์': ไม่ชอบการแปลยกศัพท์ตามหลักสูตรที่ 'ชาวบ้านอ่านไม่รู้เรื่อง' — 'เราแปลแบบของเราจนเกิดสำนวนสวนโมกข์ขึ้น' (หน้า 203)
history: ที่มาชื่อ 'พุทธทาส': ธรรมทาสตั้งชื่อตัวก่อน 'เราเห็นว่ามันว่างอยู่ตำแหน่งหนึ่ง ก็เลยเห็นว่ามันน่าจะชื่อพุทธทาส' — ใช้ครั้งแรกเขียนบทความวิพากษ์ศาสนาส่ง กรุงเทพเดลิเมล์ ก่อนตั้งสวนโมกข์ (เขาไม่ลง); ภายหลังยื่นจดทะเบียนเปลี่ยนชื่อจริงเป็นพุทธทาส แต่ทางกรุงเทพฯ ไม่อนุญาต อ้างว่า 'ลบหลู่พระพุทธเจ้า' (ธรรมทาสจดได้ก่อนนานแล้ว) (หน้า 184-185)
history: ท่าทีต่อการเลิกสวนโมกข์: 'ผมสลัดทิ้งได้เหมือนถ่มน้ำลาย...แล้วแต่อิทัปปัจจยตา สวนโมกข์ที่มีอยู่ก็เลิกได้ แม้แต่เดี๋ยวนี้ก็เลิกได้ ถ้ามันต้องเลิก ไม่เดือดร้อน' (หน้า 320)
history: ท่าทีต่อคริสต์ (วิวัฒนาการ): พื้นเดิมสังคมไทยเรียกหนังสือฝรั่งว่า 'หนังสือของมิจฉาทิฏฐิ' (เจ้าคุณวัดปทุมคงคายังถือ); ท่านเอง 'ไม่มีความรู้สึกว่าแข่ง แต่มีความรู้สึกว่าเลียนแบบ ถ้ามันเป็นวิธีการที่ดี' (เช่นโรงเรียนพุทธนิคม); ยุคตอบปัญหาบาทหลวงยอมรับว่า 'มันก็เกิดกิเลส ไม่ชอบขึ้นมา ก็เลยตอบชนิดที่ไม่มีทางเข้ากันได้ เพราะตอนนั้นผมมุ่งหมายพระเจ้าอย่างบุคคลเท่านั้น' → ภายหลัง 'มีพระเจ้า ๒ องค์ พระเจ้าอย่างบุคคล กับพระเจ้าอย่างธรรมะ (กฎธรรมชาติ)' ไปพูดประสานความเข้าใจให้โปรเตสแตนต์เชียงใหม่; ศาสนาสากล: 'ถ้าจะมีศาสนาสากลก็คืออยู่ร่วมกันหมด...ต้องทรงไว้ทุกศาสนา สำหรับคนทุกแบบ ทุกรูป ทุกระดับ' (หน้า 557-561)
history: ท่าทีต่อพระไตรปิฎก: 'แต่ก่อนเราก็เชื่อว่าพระไตรปิฎกแตะต้องไม่ได้ ครั้นมาถึงเดี๋ยวนี้...ไม่ถือเอาสักว่ามีในพระไตรปิฎก ต้องมองเห็นความดับทุกข์ได้จึงจะถือเอา'; เหตุที่เห็นว่าวินัย-อภิธรรมมีส่วนแต่งเติม: วินัยมี 'สมมติตัวอย่างคดี' มากเกินจำเป็น, อภิธรรม 'เรื่องที่ต้องไปเทศน์กันบนสวรรค์นั่นยิ่งไม่ไว้ใจ' และหัวข้อแรก ๆ หาพบในสุตตันตะอยู่แล้ว; หลักฐานจากสมันตปาสาทิกา: เดิมไม่มีคำว่าปิฎก มีแต่นิกาย ๕ (หน้า 490-492)
history: ท่าทีต่อยศศักดิ์: กลอน 'เป็นหลวงตาดีกว่าเป็นเจ้าคุณ' เขียนทีหลังใต้ภาพรับพัดยศ ('ภาพที่เผยแพร่ไม่ได้ มันอวดดี'); พระนาคเสนเคยชวนเป็นผู้นำคืนพัดยศ — ท่านว่า 'คิดแบบนี้มันบ้า...ในโลกนี้ต้องมีเรื่องสมมติ'; เหตุผลรับ: 'ถ้าเป็นเจ้าคุณ เวลาพูดอะไรมันก็มีคนฟังมากกว่า' (หน้า 401-402)
history: ธรรมะที่ใช้มากที่สุดในชีวิต: โยนิโสมนสิการ — 'ที่ได้รับประโยชน์มากที่สุดก็โยนิโสมนสิการ...ฉลาดขึ้นมาก็เพราะเหตุนี้'; จัดตัวเองเป็นพุทธิจริต 'ชอบสนุกกับการคิดการนึก การใช้ปัญญา'; ไม่มีเข็มชีวิตแต่แรก 'เปะปะมา บวชแล้วมาพบธรรมะเข้า พอใจ'; เรื่องโลก ๆ 'ลองสัก ๑๐% จะไม่ถึง แต่มันรู้หมดเลยว่ามันเช่นนั้นเอง แค่นั้นเอง' (หน้า 611-612)
history: ธุดงควัตร-อยู่ต่ำสุด: หลัก 'มีชีวิตใกล้ชิดธรรมชาติ ต่ำสุดคือต่ำไม่ได้อีกแล้ว เรื่องกินอยู่นุ่งห่ม — หกล้มไม่ได้อีก เหลือแต่จะขึ้นไปเท่านั้น' (สูงด้วยกิเลสเดี๋ยวก็พังโครมลงมา); ไม่ต้องปรับตัว 'สมัครอย่างนั้นเลย เราตั้งเอาเอง ไม่ได้ทำในอาณัติของใคร'; นอนอย่างต่ำสุด 'บางทีก็มีเสื่อ บางทีก็ไม่มี หนุนหมอนไม้ รองด้วยสังฆาฏิพับ มุ้งไม่มี เว้นแต่เจ็บไข้'; เดินเท้าเปล่าจนหนังเท้าหนา (ที่สวนโมกข์ไม่หนาเพราะทรายนิ่ม 'ถ้าเดินธุดงค์ตามทางรถไฟจะต้องหนาปึก'); **ไม่เคยออกจาริกธุดงค์แบบที่เขาทำ**: 'เดินอยู่แต่ในสวนโมกข์ เพราะพอมาเริ่มงานเข้า มันอยากจะทำแต่หนังสือ' เคยนอนเล่นชายหาดที่คันธุลี (ท่าชนะ สุราษฎร์ฯ) เป็นคราว ๆ; แต่ถือธุดงค์โดยพฤตินัย 'ใช้จีวรเท่านั้น ฉันอาหารเท่านั้น บิณฑบาตเป็นวัตร ตามลำดับบ้าน ล้วนแต่เป็นธุดงค์ แต่ไม่ได้สมาทาน ไม่อยากทำให้มันเกิดเป็นเรื่อง'; วาทะสำคัญ: **'ทำวิปัสสนาโดยที่มีปากกาอยู่ในมือ ไม่มีแบบ ไม่มีพิธี...แต่เชื่อว่าทุกคนทำได้'** (หน้า 656-661)

place-trapangchik
type: Place
history: ประวัติ: เคยเป็นวัดเจ้าคณะเมืองไชยา (องค์สุดท้ายที่อยู่คือพระครูสมุห์พิน สมัย ร.๓ ก่อนถูกย้ายไปวัดสมุหนิมิต) แล้วเสื่อมจนเหลือ 'ขรัวสี' องค์สุดท้าย ร้างประมาณ ๘๐ ปี; สภาพตอนพุทธทาสเข้าอยู่: ป่ารกครึ้ม ที่หาเห็ดเผาะ-เห็ดโคน-ล่าหมูป่า เด็กกลัวผี สระใหญ่มีเสาประโคนโบราณปักกลางสระ มีน้ำทั้งปี นกเป็ดน้ำมาออกลูก (QA หน้า 172-175)
is or was part of: place-pumriang
name: วัดร้างตระพังจิก

ปฏิทินชีวิต สแกน 1486
type: Entity
type: Thing
is or was part of: book-santhaya